Vì sao tự nhớ lại và ôn giãn cách giúp nhớ từ lâu hơn đọc lại

Nhiều người học từ mới bằng cách đọc một danh sách từ và nghĩa nhiều lần trong một buổi tối. Đọc xong thấy quen, tưởng đã thuộc. Vài ngày sau gặp lại trong bài đọc thì chỉ nhớ mang máng, còn muốn tự nói hay viết ra thì không nhớ nổi.

Có hai thói quen giúp thay đổi chuyện này, và cả hai đều được nghiên cứu khá kỹ: tự nhớ lại (retrieval practice) và ôn giãn cách (spaced repetition, còn gọi là ôn ngắt quãng).

Tự nhớ lại là gì

Tự nhớ lại nghĩa là che đáp án đi rồi cố lấy nó ra từ trí nhớ. Ví dụ bạn nhìn nghĩa "đồng ý" và tự nói hoặc viết ra agree, thay vì nhìn cả từ lẫn nghĩa rồi đọc lại.

Trong một thí nghiệm đăng trên tạp chí Science, Karpicke và Roediger (2008) so sánh những gì người học làm sau khi đã nhớ đúng một từ. Nhóm tiếp tục tự kiểm tra từ đó nhớ tốt hơn hẳn ở bài kiểm tra về sau. Nhóm chỉ tiếp tục đọc lại thì gần như không được thêm gì.

Nghe thì ngược đời, vì đọc lại dễ chịu và có cảm giác hiệu quả. Nhưng chính vì dễ nên não không phải làm việc. Khi bạn phải cố nhớ, kể cả nhớ chậm, trí nhớ về từ đó được làm chắc hơn.

Số lần nhớ lại cũng quan trọng. Nakata (2017) thấy trong một buổi học từ vựng, nhớ lại mỗi từ 5 hoặc 7 lần cho kết quả tốt hơn chỉ 1 hoặc 3 lần, ở mọi lần kiểm tra sau đó.

Còn nhớ sai thì sao? Nghiên cứu về sửa lỗi cho thấy tự đưa ra một đáp án gần đúng rồi được sửa ngay, nói rõ sai ở đâu, vẫn tốt hơn chỉ ngồi xem đáp án. Vậy đừng sợ sai khi tự kiểm tra.

Ôn giãn cách là gì

Ôn giãn cách nghĩa là không ôn dồn một lần, mà chia ra nhiều lần cách xa nhau, khoảng cách dài dần: hôm nay, ngày mai, vài ngày sau, rồi một tuần, hai tuần.

Cepeda và cộng sự (2008) làm một nghiên cứu lớn với hơn 1.350 người và thấy: muốn nhớ càng lâu thì khoảng cách giữa các lần ôn càng nên dài. Karpicke và Bauernschmidt (2011) ghi nhận có giãn cách thì lượng nhớ được tăng rất mạnh so với không giãn cách, khoảng 200%.

Điều đáng chú ý trong nghiên cứu thứ hai: không có kiểu lịch nào trội hơn rõ rệt, dù khoảng cách tăng dần hay đều nhau. Cái quan trọng là có khoảng cách, và khoảng cách đủ dài. Nghĩa là bạn không cần một lịch hoàn hảo. Bạn chỉ cần đừng ôn hết trong một tối rồi bỏ.

Cảm giác của bạn có thể đánh lừa

Kornell (2009) cho người tham gia học thẻ từ theo hai cách: một chồng thẻ lớn (mỗi thẻ lâu mới gặp lại) và nhiều chồng nhỏ (gặp lại thẻ gần như ngay). 90% người nhớ tốt hơn với chồng lớn, tức là có giãn cách. Nhưng 72% lại tin rằng cách ngược lại tốt hơn.

Ôn dồn và đọc lại cho cảm giác "đã thuộc" ngay lúc đó. Cảm giác này không cho biết tuần sau bạn còn nhớ hay không.

Gộp hai cách lại

Rawson và Dunlosky (2011) theo dõi 533 sinh viên với cách học gọi là "học lại nhiều lần" (successive relearning). Buổi đầu, tự nhớ lại cho đến khi đúng 3 lần. Sau đó ôn lại ở vài buổi cách xa nhau, mỗi buổi chỉ cần nhớ đúng 1 lần. Cách này giữ kiến thức lâu (đo sau 1 đến 4 tháng) mà không tốn quá nhiều thời gian.

Làm thử ngay hôm nay

Bạn không cần ứng dụng nào để bắt đầu. Một cuốn sổ hoặc vài tờ giấy nhỏ là đủ.

1. Chọn 5 đến 10 từ bạn vừa gặp trong một bài đọc. Mỗi từ một tờ: mặt trước ghi nghĩa tiếng Việt, mặt sau ghi từ tiếng Anh và câu bạn đã gặp. Ví dụ mặt trước: "hủy (chuyến bay, cuộc hẹn)". Mặt sau: cancel, câu The flight was cancelled because of the storm.
2. Đọc kỹ mỗi từ một lần, đọc to câu ví dụ.
3. Nhìn mặt tiếng Việt, viết từ tiếng Anh ra giấy, rồi mới lật lại kiểm tra. Từ nào sai thì đặt xuống cuối chồng để gặp lại sau vài từ khác.
4. Làm tiếp cho đến khi mỗi từ đúng 3 lần.
5. Ngày mai ôn lại, mỗi từ chỉ cần đúng 1 lần. Từ nào đúng thì lần sau để cách xa hơn, ví dụ 2 ngày, rồi 4 ngày, rồi khoảng một tuần. Từ nào quên thì ôn lại vào ngày hôm sau.

Hai lưu ý nhỏ. Hãy viết hoặc nói đáp án ra trước khi lật, đừng chỉ "nghĩ là mình biết". Và các con số ở bước 5 chỉ là ví dụ: như phần trên đã nói, khoảng cách dài dần quan trọng hơn con số chính xác.

Ôn giãn cách không làm được gì

Cách học này giúp bạn nhớ từ và dùng được khi có thời gian suy nghĩ, ví dụ lúc viết hay làm bài tập. Nó không tự biến thành phản xạ khi nói nhanh. Nakata và Elgort (2021) thấy giãn cách giúp loại kiến thức có ý thức, như nhớ ra nghĩa của từ, nhưng không giúp loại kiến thức ngầm mà não dùng khi xử lý ngôn ngữ tự động. Muốn nói trôi chảy, bạn vẫn cần nghe, đọc và nói thật nhiều.

Mem2n làm điều này thế nào

Trong Mem2n, từ bạn lưu khi đọc bài được đưa vào Memory và ôn theo đúng hai nguyên tắc trên. Thẻ mới được học trước, rồi bạn gõ lại từ khi nhìn nghĩa tiếng Việt và một câu có chỗ trống. Nhớ thì lần ôn sau cách xa hơn, quên thì gặp lại sớm. Cách hoạt động cụ thể có ở Hướng dẫn Memory.

Nguồn

• Karpicke & Roediger (2008), tự kiểm tra và đọc lại, Science
• Nakata (2017), số lần nhớ lại trong một buổi học, Studies in Second Language Acquisition
• Nghiên cứu về phản hồi sửa lỗi ở người lớn học ngoại ngữ, Applied Psycholinguistics
• Cepeda và cộng sự (2008), khoảng cách ôn và thời gian nhớ, Psychological Science
• Karpicke & Bauernschmidt (2011), giãn cách tuyệt đối và kiểu lịch ôn
• Kornell (2009), ôn giãn cách với thẻ từ, Applied Cognitive Psychology
• Rawson & Dunlosky (2011), successive relearning, Journal of Experimental Psychology: General
• Nakata & Elgort (2021), giãn cách khi học từ trong câu, Second Language Research